Smyrna

Suudi Arabistan ekonomisi birinci derecede petrole dayanir. OPEC ülkeleri arasinda 1993'te gerçeklestirilen anlasmadan sonraki günlük petrol üretiminin 8 milyon varil olmasi kararlastirilmistir. Bu miktarla OPEC ülkeleri arasinda birinci sirayi almistir. Bu miktar OPEC ülkelerinin 24 milyon 520 bin varil olan günlük toplam petrol üretiminin üçte birine yakindir. Yilda ortalama 33 milyar m3 miktarinda da dogal gaz üretmektedir. Petrol ve dogal gazdan elde edilen gelirin gayri safi yurtiçi hasiladaki payi % 35'tir. Suudi Arabistan hacdan da önemli miktarda gelir saglamaktadir. Suud yönetimi hacilardan ayakbasti parasi, özel hizmet parasi gibi çesitli vergiler almaktadir. Tarim son yillarda petrolden elde edilen gelirlerle nispeten gelistirilmistir. En çok üretilen tarim ürünlerinin basinda tahil ve çesitli sebzeler gelir. Son yillarda seraciligin yayginlastirilmasina çalisilmaktadir. Basta hurma ve üzüm olmak üzere bazi meyveler de yetistirilmektedir. Tarim ve hayvanciliktan elde edilen gelirin milli gelir içindeki payi % 6'dir.

Petrolün bulunmasına kadar Suudi Arabistan ekonomisi, ticaret, tarım ve Hac mevsiminde Mekke ve Medine Şehirlerine gelen hacıların bıraktığı paralardan oluşmaktaydı. Petrolün bulunması ile birlikte ekonominin karakteri değişti ve petrol merkezli ekonomi halini aldı.

1938 yılında petrolün bulunması ile birlikte ülkede kalkınma ve zenginlik dönemine geçiş başlamıştır. Ancak, ekonomide esas hızlı kalkınma, alt yapı ve idari yapılanmanın önemli bir transformasyona uğradığı 1970-1975 yılları arasındaki I. 5YKP kalkınma planı dönemidir. 1973 yılından itibaren petrol fiyatlarında büyük oranda artış olmasının ülkenin zenginleşmesinde çok büyük payı olmuştur.

İlk planlı kalkınma uygulaması da 1970-1975 yılları arasındaki devreyi kapsamaktadır. Bu plan döneminde hedeflenen ekonomik ve sosyal amaçların yanında, öncelikli hedef olarak petrol dışı ekonominin güçlendirilmesi seçilmiştir. Plan döneminde sağlanan yıllık ortalama büyüme oranı 13.4 olmuştur. Petrol sektöründe 14.8 oranında büyümeye karşılık, petrol dışı sektörde 11.7'lik büyüme sağlanabilmiştir.

1975-1980 dönemini kapsayan ikinci plan döneminde hedefler, ülkenin iç ve dış güvenliğini güçlendirmek, ekonominin yüksek büyüme oranını devam ettirmek, petrole bağımlılığı azaltmak, insan kaynaklarını güçlendirmek, hayat seviyesini yükseltmek olarak benimsenmiştir. Bu dönemde ekonomi 8.0 oranında büyüme kaydetmiştir. Bu dönemin dikkati çeken özelliği petrol dışı sektörün 15.1 oranında gelişme kaydetmiş olmasıdır. Bu yıllarda petrol sektöründeki yıllık ortalama büyüme %4.8 olmuştur.

1980-1985 yılları üçüncü plan döneminin uygulandığı yıllardır. Bu döneminde öncelikli hedefleri arasında tarım, sanayi ve madencilik sektörlerin de önemli ürün artışları saglamak, iş gücü ihtiyacının karşılanmasında suudi insan gücünün isdihdamının artırılması vurgulanmıştır. Bu hedefe ulaşabilmek için eğitimde kalitenin artırılması ve kalifiye iş gücü yetiştirilmesi öncelikli hedefler arasında yer almıştır. Plan döneminde, genel ekonomide % 3.3, petrol dışı sektörde % 6.2, petrol sektöründe de % 1.3 oranında büyüme kaydedilmiştir.

1985-1990 yıllarını kapsayan dördüncü plan döneminde ekonomik ve sosyal kalkınma hedeflerinin yanında, körfez ülkeleri ile işbirliğinin artırılması ve bu ülkelerle ekonomik ve sosyal entegrasyona gidilmesi, öncelikli hedefler arasında yer almıştır. Ekonomide özel sektörün payının artırılması, öncelikli hedefler arasındaki yerini korumuştur. Bu dönemde yıllık ortalama büyüme oranı % 4.0 tür. Petrol sektörü % 5.6, petrol dışı sektör ise % 2.9 oranında büyümüştür.

1990-1995 yıllarını kapsayan beşinci planın temel hedefleri arasında özel sektörün ülkenin sanayileşmesindeki rolünün artırılması, suudi iş gücünün isdihdamının artırılması, ekonomik istikrarın korunması, ihracatın atırılması ve bütçe açıklarının kapatılabilmesı yer almıştır. Bu polikaların gerçekleştirilebimesi için, kamu harcamalarında yönetim etkinliğinin artırılmasının gerekliliği vurgulanmıştır.

1995-2000 yıllarını kapsayan 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde ise;

- Ülke ekonomisi yıllık ortalama % 3,8`lik bir hızla büyümüş,

- Petrol dışı GSMH yıllık ortalama % 3,9`lık bir hızla büyümüş,

- Özel sektör yatırımları % 4,9, kamu yatırımları % 19 oranında artmıştır.

1974-1981 yılları arasındaki dönem Suudi Arabistan ekonomisinin en parlak dönemidir. Çünkü bu dönemde petrol fiyatlarının 1973 yılından itibaren %100 üzerinde artması nedeniyle, yıllık ihracat geliri 100 milyar dolar seviyesine ulaşmış ve ülkenin büyük altyapı projelerinin önemli bir kısmı bu dönemde tamamlamıştır.

1981-1987 yılları arasındaki dönemde, yeni yatırımlar büyük ölçüde durmuş, daha çok başlanmış olan projelerin tamamlanmasına çalışılmıştır. sözkonusu projeler büyük ölçüde önceki yıllarda oluşturulan rezervlerden sağlanan finansmanlarla tamamlanabilmiştir. 1988 yılından itibaren ekonomide finansman sıkıntısı görülmeye başlanmıştır. Bu çerçevede, 1988 yılında bütçe açıklarının kapatılmasına yönelik olarak 30 milyar riyallik bono ihracı yapılarak iç borçlanmaya gidilmiştir. 1989 yılında 25 milyar riyallik açığın kapatılması da kamu bankalarının destegi ile sağlanmıştır. İlk defa ticari borçlanma 1989 yılında olmuştur. 2.5 milyar riyal tutarındaki bu borç, Suudi Arabistan içinden sekiz ve körfez ülkelerinden üç ticari bankanın iştirakiyle oluşturulan bir konsorsiyumca sağlanmıştır.

1990 yılında Irak�ın Kuveyt�i işgali ile başlayan körfez bunalımına bağlı olarak, Amerika Birleşik Devletlerinin öncülüğünde oluşturulan koalisyon güçlerinin, Kuveyt'in tahliyesi maksadı ile bölgeye intikali ve gerçekleştirilen askeri operasyonlar, esasen önemli ölçüde daralma sürecine girmiş olan ekonomiye, etkileri halen devam etmekte olan büyüklükte mali külfet getirmiştir.



2001 Yılında Suudi Arabistan Ekonomisi

Petrolün sağladığı gelire rağmen özellikle son yıllarda körfez savaşını takip eden dönemde başta savunma harcamaları olmak üzere kamu harcamalarının artması ve petrol fiyatlarının düşmesi, Suudi hükümetini iç borçlanmaya yöneltmiştir.

Bunun sonucu olarak, 1992 yılı sonunda iç borcun GSMH`ya oranı % 52`ye yükselmiş, 1998 yılında % 100`e ulaşmış ve 2000 yılında ise % 105 olmuştur. 2001 yılında ise bu rakam ilk defa % 100 seviyesinin altına inerek % 95 olmuştur.

Ancak, gerek 2000 yılında, gerek 2001 yılında petrol fiyatlarının yüksek bir seviye izlemesi neticesinde ekonomisi tamamen petrol gelirlerine bağlı olan Suudi Arabistan ekonomisinde bir düzelme görülmüştür.

Bunun sonucu olarak, 2000 yılında GSMH bir önceki yıla göre cari fiyatlarla % 15,5 oranında büyüyerek 143 milyar dolardan 165 milyar dolara yükselmiştir. Bu büyümenin en önemli nedeni petrol fiyatlarındaki artış olduğu kadar ihraç edilen petrolun miktarının da artmış olmasıdır.

Cari fiyatlarla, 2000 yılında petrol sektörü % 40 oranında büyürken, özellikle petrol dışı sanayi % 7, inşaat sektörü % 3, elektrik-gaz ve su sektörü % 4, ulaşım ve iletişim sektörü % 3 oranında büyümüştür.

SAMA tarafından açıklanan geçici rakamlara göre cari işlemler, ithalattaki artışa rağmen 15 milyar dolar fazla vermiştir.

Maliye Bakanlığı, 2000 yılı bütçe gelirlerini 66,1 milyar dolar, giderlerini ise 54,1 milyar dolar olarak açıklamış ve gelir fazlasının müteahhit ve çiftçilerin alacakları ile iç borcun kapatılmasında kullanılacağını belirtmiştir.

2001 yılı bütçesi ise gelir gider denk olmak üzere 215 milyar S.Arabistan Riyali olarak bağlanmıştır. (57,3 milyar ABD dolar)

Genel bütçenin % 24,7`si eğitim, % 14,2`si sağlık, % 2,7`si ulaştırma, % 5,2`si tarım ve sanayi % 53,2`si de diğer harcamalara ayrılmış bulunmaktadır. Burada dikkati çeken bir husus da, diğer harcamalar olarak verilen % 53,2`lik orandır. Sözkonusu rakamın % 40`dan fazlasını savunma harcamalarının oluşturduğu bilinmektedir.

Suudi Arabistan`ın 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı ile ilgili bölümde de özellikle vurgulandığı gibi; Suudi Arabistan Hükümetinin en öncelikli gündem maddesini, devletin ekonomiye müdahalesini azaltmak ve özel sektörün ve özellikle de yabancı yatırımların ekonomide daha fazla ağırlık kazanmasına imkan sağlamak oluşturmaktadır.

Ancak, amaç bu olmakla birlikte hedefe ilerlemede önemli bir başarı sağlandığı gözlenememektedir. Bu konudaki en büyük engeli, Suudi özel sektörü kadar işlerini kaybetme endişesi taşıyan Suudlular oluşturmaktadır.

Bu konu ile ilgili olarak, özel sektör yatırımlarının arttırılması, yabancı sermayenin çekilmesi, ülkenin en büyük sorunu olan işsizlik sorununun çözülmesi konularında çalışmalar yapmak üzere 1999 Ağustos`unda �Yüksek Ekonomik Konsey� kurulmuş ve 2000 yılı başında yapılan mevzuat değişiklikleri ile yabancı yatırımcılara Suud vatandaşlarına tanınan bir kısım haklar tanınmış ve ayrıca yabancı yatırımcılara uygulanan vergi oranları düşürülmüştür.



2002 BÜTÇESİ

Yapılan açıklamalar göre, 2002 bütçe yılında GSMH`nın % 2,9 oranında artarak 178 milyar dolara yükselmesi beklenmektedir.

Daha önceki bölümde de belirtildiği üzere 2001 bütçesi gelir ve giderler denk olmak üzere 215 milyar SAR (57,3 milyar ABD Doları) olarak belirlenmiştir.

Ancak kesin hesaplara bakıldığında bütçe 215 milyar olarak tahmin edilen bütçe gelirleri % 7 fazlasıyla 230 milyar SAR (61,3 milyar dolar) olarak, yine 215 milyar SAR olarak hedeflenen bütçe giderleri ise % 18,6 artışla 255 milyar SAR (68 milyar dolar) olarak gerçekleşmiştir. Daha başka bir deyişle 2001 yılı bütçesi 25 milyar SAR (6,6 milyar dolar) çok vermiştir.

Bu arada, Suudi Arabistan hükümetinin Haziran ayı çaşında % 12`lik gümrük vergilerini % 5`e düşürmesi de yaklaşık 1,3 milyar dolarlık bir gelir kaybına neden olmuştur.

2001 bütçesinde harcama kalemlerinde 28 milyar dolarla maaş ve ücretler ilk sırayı almaktadır. Ayrıca 7,5 milyar dolarlık fazi ödemeleri, 2 milyar dolarlık subvansiyonlar, 8 milyar dolarlık sermaye harcamaları dikkat çekmektedir.

2002 yılı bütçesinde gelirler bir önceki yıla göre % 27 oranında bir azalma ile 42 milyar dolar olarak belirlenmiştir. Bütçe giderleri ise 54 milyar dolar olarak belirlenmiş olup aradaki 12 milyar dolarlık açık ise iç borçlanma yolu ile kapatılacaktır.

1999-2002 yılları Suudi Arabistan bütçesi giderlerinin dağılımı şu şekildedir.



HARCAMA KALEMLERİ
1999
2000
2001
2002
2002/2001 (%)

EĞİTİM
11,4
13,2
14,2
14,5
1,9

SAĞLIK ve SOSYAL HARCAMALAR
5,0
5,3
5,8
6,1
4,1

BELEDİYE HİZMETLERİ ve SU
1,8
1,9
2,3
2,5
9,2

ULAŞIM ve İLETİŞİM
1,4
1,5
1,5
1,7
12,1

ALT YAPI-TARIM-SANAYİ
2,3
2,4
3,0
2,7
-9,8

SUBVANSİYONLAR ve SOSYAL PROGRAM
1,3
1,5
1,6
1,7
4,9

SAVUNMA DAHİL DİĞER KALEMLER
20,9
23,6
28,8
24,6
-14,4








TOPLAM BÜTÇE HARCAMALARI
44,0
49,3
57,3
53,9
-6





2001 (KESİN)
2002 (TAHMİN)
DEĞİŞİM (%)

TOPLAM GELİR
61,3
41,9
-31,7

PETROL GELİRLERİ
49,3
30,1
-38,9

PETROL DIŞI GELİRLER
12,0
11,7
2,2

TOPLAM GİDER
68,0
53,9
-20,8

CARİ HARCAMALAR
60,3
46,4
-23

YATIRIM HARCAMALARI
7,7
7,5
-3,4






BÜTÇE AÇIĞI
-6,7
-12,0
80




SUUDLAŞTIRMA

Suudi Arabistan`ın en az iç borç stoku kadar hatta belki de ondan daha büyük sorunu işsizliktir.

21.8 milyon olan ülke nüfusunun 7.2 milyonluk kısmını ülkede yaşayan yabancılar oluşturmakta ve işgücünün de çok büyük kısmı da yine yabancılardan oluşmaktadır. % 3.55 gibi bir oranla artan ve nüfusunun % 50`sini 18 yaşın altındaki gençlerin oluşturduğu Suudi Arabistan`da işsizlik oranı erkeklerde % 27-35, kadınlarda ise % 95 oranındadır. Kadınların araba kullanmasının yasak olduğu S.Arabistan`da kadınlar sadece sağlık ve eğitim sektöründe çalışabilmektedirler.

7. Beş Yıllık Kalkınma Planında, 486.000`i Suud`lu olmayan işçilerin çıkarılması yoluyla olmak üzere dönem içerisinde 817.300 yeni iş imkanı yaratılarak halen % 44,2 olan Milli işgücünün toplam işgücü içindeki payının 2005 yılında % 53,2`ye çıkarılması hedeflenmiştir.

Gerek ekonomik gerek sosyal açılardan ülkenin en önemli konusunu teşkil eden işsizlik konusuna Suudi Arabistan hükümeti çok büyük önem atfetmektedir.

Bu nedenle, S.Arabistan hükümeti bazı işler dışındaki görevler için yeni çalışma vizesi vermeyi durdurmuş, yerli ve yabancı şirketlere belirli oranlarda Suudlu çalıştırma zorunluluğu getirmiştir.

Ancak, vurgulanması gereken bir husus da, S.Arabistan eğitim sisteminden kaynaklanan sorunlar nedeniyle özellikle teknik düzeyde Suud`lu eleman bulunmamasıdır.

Nitekim, hükümet bu sorunun üstesinden gelebilmek maksadıyla teknik eğitim okulları ve mesleki eğitim veren okulların açılmasına öncelik vermiştir.

S.Arabistan GSMH`nın % 40`nı oluşturan suudi özel sektörü, işgücünün de % 89`unu oluşturmakla birlikte bu işgücünün içinde suudi vatandaşlarının payı % 10`u geçmemektedir.

Nitekim, hükümet özel şirketlere çağrıda bulunarak çalıştırdıkları personelin en az % 25`inin suudlu olmasını ve bu rakamın her yıl % 5 arttırılmasını istemiştir.

Yerel yönetimler de suudlaştırma politikalarına tüm güçleri ile destek vermektedirler. Örneğin Cidde Valiliği; perakende sebze-meyve satışı sektörünün suudlaştırılmasını teminen yayınladığı bir emirle, toptancı halinde yabancılara 4 kg`nın üzerinde meyve ve sebze satışını yasaklamıştır.

Suudi Arabistan Köyişleri ve Belediye Bakanlığı`da yayınladığı bir genelge ile 400 m2`den küçük bakkallarda yalnız suudluların çalışabileceğini, 400 m2 üzerindeki bakkalların kasiyerlerinin suudlu olması gerektiğini belirlemiştir.

Ayrıca, butik ve kuyumcu dükkanı gibi kadın müşterilere yönelik işyerlerinde 40 yaşından genç yabancıların çalıştırılması yasaklanmıştır.