CnRaLpEr

Bu geniş bilgiyi yazar Soner Yalçın'ın bugünkü köşesinden aldım. Bilgiler tarihini bilen insanların yalanlayamayacağı ve Türkiye de birçok kesimin doğru kabul ettiği gerçeklerdir. Yazıda Nakşibendi tarikatnın yıllar yılı Osmanlı, Türkiye, Bektaşiler ve Aleviler üzerindeki oyunlara yer verilmiştir. Geçmişten günümüze bir tarikatin veya o tarikati kullanan şahısların amaçladıkları karanlık hareketleri ülkemizin çeşitli yanlarında gerçekleştirdiği karşı koyulmaz bir gerçek. Bu yazı içinde aktarılanlar, belirtildiği gibi kaynak ve yazar adlarına dayanmaktadır.

Tartışma adabı ve konu bilgisi olmayan kişilerin varlığı ihtimalinin mevcut olması, Nakşibendiliğe ve Bektaşiliğe mensup olabileceği düşüncesi ile gerçekleri körü körüne kabullenmeyip red edeceği bir tutum sergileyebileceği ve cahillikleri sebebi ile konuyu Sünnilik - Alevilik kısımlarına çekip kişi ve düşünceleri yıpratma yoluna gideceği kaygısını duymaktayım. Ancak bu başlığa yorum yapanların yazıyı iyice okumasını rica ediyorum. Zira okumayanların başlığa yapacağı farklılaştırma ve temelsiz yorumlardan kendini ortaya çıkaracağını göreceğiz.

Ayrıca, konu ile ilgili farklı kaynak bilgilerini başlık içerisinde sunarsanız sevinirim.

Kişileri, düşünce ve kesimleri incitmeden bilginiz dahilinde saygı ve seviyenin var olduğu öğretici bir fikir alış verişinin ortaya çıkması dileği ile.

Cnr


>>>>>

Yazar: Sonar Yalçın
sonery@hurriyet.com.tr

Nakşibendiler, Alevi-Bektaşilere ’kara çarşaf’ giydirmek istiyor

Bektaşilik ve Nakşibendilik, ilk Türk tasavvuf hareketi olan Yesevilik’ten doğdu.

Nakşibendilik, zamanla Türklüğü unutup Hint ve İran etkisine girdi. Önce Orta Asya’da, Yeseviliği Sünni öğreti içinde eriterek yok etti. Ardından, Anadolu’da kök saldığı son 400 yıldır da hedefinde hep Bektaşiler oldu. Onları da "Sünnileştirmek" için hiçbir fırsatı kaçırmadı; ne yazık ki Bektaşilerin katledilmesine bile onay verdi.

TARİH: 2 Zilhicce (1826). Yer: İstanbul Topkapı Sarayı’ndaki Cami-i Şerif. Padişah II. Mahmud, kafes arkasına geçip camiye davet edilen şeyhlerin konuştmalarını dinlemeye başladı.

Osmanlı merkezi idaresi, o günlerde tarihinin en önemli kararlarından birini almak üzereydi. II. Mahmud, Sünni din adamlarının desteğine ihtiyaç duyuyordu.

Toplantıya katılan bu "kanaat önderleri" şunlardı:

Nakşibendi tarikatı şeyhlerinden Beşiktaşlı Yahya Efendi türbedarı Hafız Efendi ve İdris Köşkü’nde tekkesi olan Balmumcu Mustafa Efendi; Üsküdar’da Nasuhizade Şeyh Semseddin Efendi, Bandırmalızade Galip Efendi, Sa’diye’den kahveci Şeyh Emin Efendi; Koca Mustafapaşa’da Sünbüliyye Şeyhi; Mevlevi şeyhlerinden Galata Şeyhi Kudretullah Dede; Beşiktaş Şeyhi Abdulkadir Efendi; Kasımpaşa Şeyhi Ali Efendi; Halvetilerden Zakirbaşı Şikarizade Şeyh Ahmed Efendi, Merkezefendi Şeyhi Ahmed Efendi, Hüdayi Mahmud Efendi Şeyhi Seyid Efendi; eski ve yeni şeyhülislamlar, sadrazamlar ve şûra ileri gelenleri...

İlk sözü Şeyhülislam Kadızade Mehmed Tahir Efendi aldı. Göreve birkaç hafta önce gelmişti; Şeyhülislam Mekkizade Mustafa Asım Efendi, yapılacak büyük katliama fetva vermeyeceği düşünüldüğünden görevden alınmıştı. Şeyhülislam Kadızade Tahir Efendi, toplantıdaki sözlerine Hacı Bektaş-ı Veli’yi överek başladı:

"Hacı Bektaş-ı Veli ve başkaca pirler, saygıdeğer kişiler, hep ehlullah (veli) olup onlara kesinlikle diyeceğimiz yoktur. Yalnız şeriatta mekruh nesne tarikatta haram sayılır. Bazı cahil kimseler, Bektaşilik adıyla kendi havalarına uyarak farz olan şeyleri yerine getirmek bir yana, ibadeti bile küçümseyip kötü gözle bakmaları ve mahrumiyet tanımamaları ile káfir oldukları herkesin ağzından duyulmaktadır. Sizler Osmanlı Devleti’nin yolunda şeyhlersiniz, bu hususta duyduğunuz ve bildiğiniz nasıldır. Bu gibileri hakkında ne dersiniz?"

Toplantıda söz alan tüm şeyhler benzer sözleri tekrarladılar:

"Şeriata aykırı hareket ediyorlar!" "Öldürülmeleri vaciptir!"

Anadolu’da Türk kültürünün yerleştirip yaşatılmasında büyük emeği olan Bektaşilerin yok edilmesi için şeyhler tek tek onay verdi. II. Mahmud bu sözleri duyduktan sonra camiyi terk etti. Yeniçerileri ve onların pirdaşı Bektaşileri yok etmek için bir engel kalmıştı sadece...

Burada parantez açmama izin veriniz:

Yukarıdaki bilgileri Ahmed Cevdet Paşa’nın "Tarih-i Cevdet" adlı kitabın 12’nci cildinin, 236-237’nci sayfalarından aldım. Bilgileri aktaran Ahmed Cevdet Paşa, olaya kendi duygu ve düşüncelerini de katıp bakın ne yazıyor:

"Bektaşiler, karışıklığa yatkın olan halkın kalbini çelip kötülüklere sürükledi. Özellikle cahil insanlara ve yeniçerilere sokulup işledikleri kötülüklerle onları da baştan çıkarıp isyan edecek duruma soktular. Osmanlı topraklarının her yerinde idam edilmeleri, devleti sevenlerin amacı idi. Allah’ın lütfu ile bunun zamanı gelmişti."

Osmanlı tarih yazıcılığının en önemli kaynak kitaplarını yazan Ahmed Cevdet Paşa’nın tarafgirliğini görüyor musunuz? Ama kader işte; kızı yazar Fatma Aliye’den olan torunu İsmet Faik, ABD’de Hıristiyan oldu!

İKİNCİ TOPLANTI

Bektaşi ve yeniçerileri yok etmek için "siyasi elitin" de desteği şarttı. 25 Mayıs’ta Şeyhülislam Kadızade Mehmed Tahir Efendi’nin konağında bir toplantı yapıldı.

Toplantıya Sadrazam Mehmed Selim Paşa, Rumeli Kazaskeri, İstanbul Müftüsü, Sadaret Kethüdası, Defterdar, Darphane Nazırı, Tophane Nazırı, Yeniçeri Ağası ve Ocağın ileri gelenleri ile din adamları katıldı.

Konuşmalardan sonra vezirler, din adamları ve ocağın ileri gelenleri, Bektaşi ve yeniçerilerin katli vacip olduğuna karar verip senet imzaladılar. Buraya bir ekleme yapmak zorundayım:

"Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı-Efendi/2" kitabında yazdım; bizim tarihimizde bu büyük kıyımın sebebi olarak; askeri modernizasyona karşı çıkan yeniçeriler, şeriata aykırı olan tarikatlar gösteriliyor. Yanlıştır. Bu meselenin özünde, Hıristiyan (Rum-Ermeni)-Yahudi cemaati arasındaki Osmanlı pazarına kimin hákim olacağı (örneğin Osmanlı darphanesi yönetiminin kimde kalacağı) gibi iktisadi nedenler vardır.

Yahudilerin ittifak ettiği iki güç, yeniçeriler ve Bektaşilerdi; yani Türklerdi. Bu kıyımda, başta Üzeyir Garih’in akrabaları olmak üzere Yahudiler de kayıplar verdi. Önde gelen Yahudi sarraflar idam edildi. Yani meseleye daha geniş açıdan bakmak gerekiyor.

KATLİAM BAŞLIYOR

Kıyım 15-16 Haziran 1826’da başladı.

Sultanahmet Camii çevresinde yoğunlaşan çatışmalarda 3 bin yeniçeri olay sırasında öldü. 78 bin yeniçeri Atmeydanı’ndaki kışlalara sıkıştırılıp önce top ateşiyle, sonra binalarıyla birlikte yakılarak yok edildi. Yakalanan yeniçeriler hemen idam edildi. Belgrad Ormanı’na kaçanlar ise ormanla birlikte yakıldı.

Osmanlı yönetimi, halk desteğini yanına almak için dini araç olarak kullandı. Yeniçerilerin Kuran-ı Kerim’i parçaladıkları yalanına başvurdu.

Bu arada II. Mahmud, kurduğu yeni ordunun adını açıkladı: "Asakir-i Mansure-i Muhammediye", yani Allah’ın izniyle muzaffer olacak Muhammed’in ordusu!

Sanki yeniçeriler Allah’ın ordusu değildi!

Bu dinsel aldatmacalar sonucu doğmakta olan Türk (yeniçeri-Bektaşi) sermayesi etkisizleştirildi. Bunun yerini, yine vergisini ödemeyen ulema ve paşa gibi rantiye ayan sınıfı aldı. Ve bize okullarda, şekilci değişimler "modernizasyon", "reform" diye yutturuldu. Eee tarihi kaynağınız Ahmed Cevdet Paşa ve "İngiliz tarih yazıcılığı" olursa bu yanılgı da kaçınılmaz olur!

MAL VARLIĞI NAKŞİLERE

Bektaşilik yasaklandı. Başta İstanbul ağası Zade Baba, Kıncı Baba, Salah Baba olmak üzere Bektaşilerin önde gelen dedebabaları idam edildi. Çoğu tekke dedesi sürgüne yollandı. Bektaşi tekkeleri yağmalandı; mezar taşları bile kırıldı. Bektaşi tekkelerinin mal varlığı, Nakşibendi tarikatlarına nakledildi.

Hacı Bektaş’taki dergáhın başına bile Nakşibendi Şeyhi Kayserili Mehmed Said Efendi getirildi. Bu Nakşibendi şeyhinin ilk yaptığı icraat da dergáha cami yaptırmak oldu!

Zamanla olaylar duruldu. Gözaltına alınanlar, sürgüne gönderilenler "Sünni" olduklarını, "Sünni" kalacaklarını söyleyerek kurtuldu.

Fakat dedebabalar, tekkelerinin başına dönemedi. Bazıları bulabildiği Nakşibendi şeyhinden icazet alıp, bunu "icazetin meclis-i meşayihe" (şeyhler meclisine) onaylatarak tekkesinin başına geçebildi. Yani, káğıt üzerinde Nakşibendi oldu! "Nakşibendi örtüsü" altına saklanmak zorunda kaldı.

Araştırmacı Baki Öz’ün iddiasına göre kendisi de Bektaşi olan Sultan Abdülaziz döneminde Bektaşiler rahat nefes almaya başladı. İttihat ve Terakki, Alevi-Bektaşi üzerindeki örtüyü biraz kaldırdı. Cumhuriyet’in laiklik politikası ise Bektaşilere özgürleşme yolunda en büyük adımı attırdı. Peki...

Sonra ne oldu da K.Maraş, Çorum, Gazi Mahallesi, Sivas Madımak gibi son 30 yılın büyük katliamlarının mağdurları hep Alevi-Bektaşiler oldu?

Tüm bunlara rağmen hálá Türkiye’nin birliği ve dirliği için uğraş veren Alevi ve Bektaşileri el üstünde tutmalıyız.

CnRaLpEr

Tartışma öncesinde, konu içerisinde ileri gelen noktalar hakkında bilgi sahibi olmak gerekiyor. Sadece başlık üzerinden yorum yapmaktan çekininiz. Metinleri okumanız ardından, anladıklarınızla usulünce konuya dahil olmaktan korkmayınız.

Daha farklı bilgilere yer veriniz...

------

HACI BEKTAŞ VELİ

Hacı Bektaş Veli, 13. Yüzyıl'da yaşamış bir mutasavvıf ve düşünürdür. O, Anadolu'yu Türkleştiren Türkmen gücünün hayatına şekil veren bir halk lideridir. Hacı Bektaş Veli'ye bağlı Türkmenler'e, Bektaşi denilmiştir. Bugün Hacı Bektaş Veli, Anadolu gibi Bulgaristan, Yunanistan, Makedonya, Bosna, Arnavutluk, Macaristan, Romanya gibi ülkelerde bile Türkler arasında bilinen, saygıyla anılan bir önderdir.

16. yüzyıl'a ilişkin Osmanlı belgelerini incelediğimizde kırsal kesimdeki nüfusun çoğunluğunun Alevi-Bektaşi nitelikli olduğu ortaya çıkıyor. Hacı Bektaş Veli, genelde kırsal kesime hitap eden bir düşünür/önder olarak sivrildi. Zamanla onun düşüncesi kentlere de girdi. Kentlerde Bektaşilik adı altında şekillenen bu düşünce, esnaf arasında oldukça yayıldı.

Öte yandan, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda da Hacı Bektaş Veli'nin düşünceleri etkili oldu. Osmanlı Devleti, Türkmen göçebelerine dayanan bir özellik taşıyordu. Bu beyliğin kurucusu Osman Bey, eşitlikçi bir dünya görüşünü temsil ediyordu.

Osmanlı Devleti Balkanlar'a geçince Bektaşi düşüncesinin eşitlikçi, insancıl özünden de yararlandı. Bugün bile Balkan ülkelerindeki Bektaşi dergahlarına Hıristiyan halkın saygı duyması, işte bu düşünce genişliğinden kaynaklanmaktadır.

Hacı Bektaş Veli'nin mekanı ve makamı olarak bilinen Hacıbektaş İlçesi, bugün Nevşehir'e bağlı bulunuyor. Kırşehir ile Nevşehir arasındaki bu ilçe, ünlü Kapadokya havzasında yer alır. Bölge, Orta Anadolu'nun ilginç alanlarından birisidir. Buralar Roma ve Bizans uygarlığının çok kuvvetli eserlerini de barındırmaktadır. Ünlü peribacalarının, kaya kiliselerinin, yeraltı şehirlerinin bulunduğu bir bölgede yer alır Hacıbektaş.


-----


Yeniçerilerin Piri

Osmanlı Devleti, devşirme denilen Hıristiyan çocuklarından oluşturduğu orduyu Hacı Bektaş Veli'nin düşüncelerinden yararlanarak eğitti ve şekillendirdi. Yeniçeri Ordusu denilen bu ordunun başında bulunan ağa da Bektaşi idi. Bu ordu, 1826 yılına kadar Osmanlı Devleti'nin birinci gücü olmuştur.

Yeniçeri ordusu, törenlerde gülbank çeker (dua okur) ve bu gülbankta da Hacı Bektaş Veli'nin adı anılırdı. Duanın sonu şöyleydi: Pirimiz hünkarımız Hacı Bektaş-ı Veli'nin demine devranına hu diyelim hu!

Kısacası, Hacı Bektaş Veli sadece bir düşünür ve din adamı değil, devlete şekil veren siyasal bir kimlik olarak da son derece önemlidir.

Yaşamı hakkında açık bilgiler yoktur. Buna karşı Hacı Bektaş Veli etkileri ve yaptıklarından dolayı tarihi ve ebedi eserlere konu olmuştur



Hacı Bektaş Veli, 13. Yüzyıl'da yaşamıştır. Bu tarih, eski bir Vilayetname'ye eklenen notta 1209-1271 olarak saptanmıştır. Bu tarihlerin doğruluğunu şu kanıtlar onaylar.

· Hacı Bektaş Veli, 1273 tarihinde öldüğü kesin olan Mevlana Celalettin-i Rumi ile çağdaştır. Bu çağdaşlığı, Mevlevi kaynakları ortaya koymaktadır.

Bu iki ulu kişinin arasında güçlü bir bağlantı olduğunu, tarih göstermektedir.

· Hacı Bektaş Veli, 1263-1264 tarihlerinde Anadolu'dan Kırım'a geçen Alevi Türkmenler'in başında bulunan Sarı Saltuk'un da mürşididir (Öğretmenidir). Hacı Bektaş'ın, 1282'den sonra ölen Saru Saltuk'dan daha büyük veya onunla yaşdaş olması normal sayılmalıdır.

· Hacı Bektaş; Taptuk Emre'nin; Taptuk Emre de Yunus Emre'nin mürşididir. Bugün, Yunus Emre'nin 1320 civarında Hakka yürüdüğünü (öldüğünü) biliyoruz. Yunus Emre'nin manevi gıdasını veren de Hacı Bektaş'tır. Öyleyse, Büyük Pir'in, Yunus Emre'den önce Hakka yürüdüğünü söylemek yanlış olmaz.

· Vilayetname'de, Hacı Bektaş'a karşı çıkan ve onun duvarı yürüttüğünü görünce teslim olan Seyyit Mahmud-ı Hayrani de 1267-1268 tarihlerinde ölmüştür. Cacaoğlu Nureddin de yine bu yüzyılda yaşamış olup Hacı Bektaş Veli'nin manevi büyüklüğünü anlatan Vilayetnamede adı geçen önemli kişilerden birisidir.

· 1275 ile 1343 yılları arasında yaşayan Ebülfarac Vasıti'nin Tiryakül Muhabbin adlı eserinde de adı geçen Hacı Bektaş'ın, 1343'ten önce ölmüş ve oldukça şöhret kazanmış olduğu anlaşılıyor.

· En önemli kanıtlardan birisi de; Kırşehir'de bir Mevlevi tekkesi kurmuş olan Şeyh Süleyman bin Hüseyin'in vakfiyyesinde geçen 'fi nahiyetil-Hacı Bektaş kuddise sırruhu...' ibaresidir. 1297 tarihli bu ibareden, Hacı Bektaş'ın bu tarihte artık ölmüş olduğu anlaşılmaktadır. Kuddıse sırruhu ibaresinin, o tarihlerde sağ insanlar için de kullanıldığı görüşü, belli bir kanıta dayanmamaktadır... (Bu bilgi için bak: John Kingsley Birge, Bektaşilik Tarihi, s. 45. Birge'nin naklettiği bir başka bilgi de 1295 tarihli bir vakfiyede yer alıyor. Orada da Hacı Bektaş Veli'den merhum diye söz edilmektedir.).


---------

Yeniçeriler

Yeniçeri, Osmanlı Devleti'nde askeri bir sınıftır. Yeniçeriler, Padişah'a bağlı Kapıkulu Ocakları'nın piyade kısmıdır. Yeniçeriler, Osmanlı Devleti'nin sınırlarının genişlemesi ile alınan çocukların küçüklükten alınarak yetiştirilmesi (devşirme) ile oluşturulur.I.Murad döneminde kurulmuştur. Devletin ilk yüzyıllarında yararlı olan bu sistem, daha sonra bozulması ile değişik sorunları birlikte getirdi. Yeniçeri ocağı II. Mahmud tarafından kaldırıldı.Yeniçeriler barış zamanında İstanbul'u korur,savaş zamanında Padişah'ı korurlardı


Yeniçeri Genel Yapısı

15. yüzyıl ortalarına kadar yaya bölükleri veya daha sonra cemaat adı verilen bir sınıftan ibaret iken Fâtih Sultan Mehmed zamanından itibaren (1451), "Sekban" bölüğünün de katılımıyla iki sınıf haline gelmiş. 16. yüzyıl başlarında ise "Ağa" bölüğü denilen üçüncü bir kısım daha teşkil edilmiştir. Yaya bölükleri peyderpey artarak 101 bölüğe kadar çıkmıştır. Ağa bölükleri 61, Sekban bölükleri ise 34 rakamına kadar yükselmiştir.

Yeniçeriler, başlarına börk ismi verilen beyaz keçeden bir başlık giyerlerdi. Bunun arkasında ise yatırtma denilen ve omuza kadar inen bir parça yer almaktaydı. Yeniçeriler börklerini eğri, subayları da düz giyerlerdi. Fâtih kanunnâmesinde belirtildiğine göre yeniçeri taifesine her yıl beşer zira lacivert çuka ve otuz iki akça "yaka akçası" ile her birine başına sarması için altışar zira astar verilmesi hükmü konmuştu.


Her yeniçeri bölüğüne "Orta" denirdi. Her ortanın da komutanı olan ve "Çorbacı" denilen bir subayı bulunurdu. Sekban ve Ağa bölüklerinde bu komutana "Bölükbaşı" denirdi. Yeniçeri ocağının en büyük komutanı "Yeniçeri Ağası" idi. Yeniçeri Ağası, ocağın kuruluşundan 1451 yılına kadar ocaktan seçilirken bu tarihten sonra Sekbanbaşılardan tayin edilmeye başlandı. Bununla beraber bu kanun daha sonra değiştirilerek ocağın dışından olan kimseler de tayin edilmiştir.

Yeniçeri Ağası, Yeniçeri Ocağı ile Acemi Ocağı işlerinden sorumlu idi. Bundan başka İstanbul'un asayişi ile de ilgilenir ve yanında bulunan bir heyetle kol dolaşıp güvenliği sağlardı. Bu sebeple hükümdarlar, bunların güvenilir ve sadık kimselerden olmasına dikkat ederlerdi. Yeniçeri Ağalarının azil ve tayini 1593'e kadar doğrudan padişah tarafindan gerçekleştirilirken, bu tarihten itibaren veziriazamlar tarafından yapılmıştır.

Yeniçeri Ocağı'nın en büyük komutanı olan Yeniçeri Ağası'ndan başka Sekbanbaşı, Ocak Kethüdası veya Kul Kethüdası, Zağarcıbaşı, Turnacıbaşı, Muhzir Ağa ve Baş çavuş da ocağın büyüklerindendi. Bunlardan başka bir de "Yeniçeri Efendisi" denilen ocak kâtibi vardı.

Yeniçeriler, maaşlarını (ulûfe) üç ayda bir alırlardı. Bu konuda ocağın en büyük âmiri olan Yeniçeri Ağası ile herhangi bir nefer arasında fark yoktu. Onun için Yeniçeri Ağası da bu ulûfe işine dahil edilirdi. Ulûfe, pâdişahın nezâretinde büyük bir törenle her ortaya torbalar halinde tevzi edilirdi. Hicrî kamerî takvime göre dağıtılan ulûfenin Salı günü verilmesi kanundu.


-------

Nakşibendilik

Nakşibendilik (Nakşbendiyye, Osmanlıca: ﻪﻴﺪﻨﺒﺸﻘﻧ), Abdulhalik-ıl Güjdevani tarafından sistemleştirilen, Muhammed Bahauddin Şah-ı Nakşibendi'nin isim babası olduğu İslam dini tarikatı.

"Nakış yapan" anlamına gelen Nakşibend; Nakşibendi mürşitlerinin, kalbi dünyadan ahirete bağladığı düşünüldüğü için bu adı almıştır.

Nakşibendi tarikatında sessiz zikir uygulanır.

Abdulhalik-ıl Gücdevani'nin tespit ettiği on bir tarikat prensibi

1- Vukuf-ı Zamanî: Müridin zamanı çok iyi değerlendirmesidir.

2- Vukuf-ı Adedî: Dersin adedi ve gerçek manası düşünülmelidir.

3- Vukuf-ı Kalbî: Kalbi uyanık tutmak gerekir.

4- Hûş der-dem: Nefes alıp verirken, gaflette olmamak..

5- Nazar ber-kadem: Başkasına değil, kendine bakmalıdır..

6- Sefer der-vatan: Halktan ayrılıp Hakk'a gitmesidir.

7- Halvet der-encümen: Halk içinde de olsa, halvet hali olmalıdır.

8- Yâd kerd: Şeyhin verdiği zikri, kalb ve dil ile daima tekrarlamak.

9- Bâz geşt: Zikirle Allah'a dönüş, vuslât düşünülmelidir.

10- Nigah-daşt: Kalbi zararlı düşüncelerden korumak.

11- Yâd-daşt: Masivâyı bırakarak, sadece Allah'ı düşünmektir

Yσкє∂!¢!

"İsyan belirtisi göstermeyenin öldürülmesini İslam hukukuyla bağdaştırmanın imkanı yoktur."



Abdülkadir Özcan

Prof. Dr., Mimar Sinan Üniversitesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.; Konuşan: Selim Sönmez

Türkiye’de ve dünyada Osmanlı araştırmaları ne aşamadadır?

Osmanlı Devleti’nin 600 yılı aşan ömrüyle dünyanın en uzun ömürlü hanedan devleti olduğu söylenebilir. Bu bakımdan tarihinin bir bütün olarak ele alınması çok zordur ve yapılan her çalışmanın mutlaka eksik yanları vardır. Bunun başlıca sebebi, arşiv belgeleri ve kaynaklarından henüz tam olarak istifade edilemeyişidir.

Türkiye’de sentezci tarih çalışmaları geçen asırda başlamıştır. Fakat bunlar münferit çalışmalardır ve pek çok eksikleri vardır. Müşterek tarih yazımı çabası, Tarih-i Osmanî Encümeni’nin kurulmasından sonra, Meşrutiyet döneminde başlamıştır. Dönemin padişahı Sultan Reşad’ın bizzat desteklediği proje ile Devlet-i Aliyye’nin şanına layık bir Osmanlı tarihi yazımına girişildi ve görev taksimi yapıldı. Yazılan ilk ve tek cilt önce Encümen mecmuasında, 1917 yılında ise müstakil olarak yayımlandı. Fakat, ağırlıklı olarak Osmanlı öncesine ve kuruluş yıllarına ayrılan bu eser Yusuf Akçura ve Fuat Köprülü tarafından büyük eleştiriler aldı. Böylece çok yönlü bir hazırlık yapılmadan mükemmel bir Osmanlı tarihi yazılamayacağı anlaşılmış oldu. Cumhuriyet döneminde Encümen’in yerini alan Türk Tarih Kurumu, dünya tarihi yazma programı çerçevesinde Osmanlı tarihi yazımıyla da ilgilendi. İsmail Hakkı Uzunçarşılı ile Enver Ziya Karal tarafından 11 cilt halindeki seri tamamlandı. Her ne kadar annale ekolüne mensup tarihçiler tarafından hafife alınsa da, bu serinin önemli bir boşluğu doldurduğu söylenebilir. Ancak, yakınçağ kısmıyla ilgili son beş cildinin subjektif ve resmî görüşleri yansıttığı da belirtilmelidir. İsmail Hami Danişmend’in Kronoloji’si ise özellikle tarih tesbitlerinde yararlıdır. Daha sonra gerek Türkçe gerekse İngilizce bazı münferit sentez çalışmaları da olmuştur. Son yıllarda IRCICA tarafından yazdırılan Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi I-II bunun güzel bir örneğidir.

Yurt dışındaki sentezci Osmanlı tarihi çalışmalarının başlangıcını daha eskilere götürebiliriz. Osmanlı Devleti’nin tarihini Bizans İmparatorluğu ile ilişkiler çerçevesinde ele alan Rum tarihçilerden sonra, XVIII. Yüzyılda yaşayan Dimitri Kantemir’in yazdığı ve Türkçe’ye çevrilen Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküşü adlı eserin ayrı bir yeri vardır. Boğdan voyvodalığına kadar yükselen ve daha ziyade Türk musikisi alanındaki eserleriyle tanınan Kantemir daha sonra Osmanlı Devleti’ne ihanet ederek Rus çarının yanına gitmiş ve anılan eserinde, doğru olmayan mütalaalar da serdetmiştir.

Batıda asıl büyük sentezler XIX. yüzyılda yapılmıştır. Prusyalı tarihçi ve oryantalist Joseph von Hammer’in aslı Almanca (10 cilt) olan, fakat 18 cilt halinde Fransızca’ya çevrilen Devlet-i Osmaniyye Tarihi bunların başında gelir. Kuruluştan 1774 yılına kadar gelen dönemin tarihi olan bu mufassal eserin önemi Batı’daki kütüphane ve arşivlerin de kullanılmasından kaynaklanır. Müellifinin bazı indî görüş ve fikirleri eserin mütercimi Atâ Bey tarafından kaynaklara dayanarak düzeltilmiştir. İkinci büyük çalışma, Zinkeisen tarafından yapılmıştır. Özellikle Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki tarihinden bahseden bu yedi ciltlik eserin önemi Latin ve Grek kaynaklarına da dayanmasından gelir. Nicola Yorga’nın beş ciltlik Osmanlı tarihi de yine Batı’da yapılmış büyük sentez çalışmalarındandır.

Son yıllarda Avrupa’da, Amerika’da ve Japonya’da özellikle monografik çalışmalara ağırlık verildiği görülmektedir. Başta Osmanlı arşivleri olmak üzere yazma kütüphanelerinde rastlanan yabancı araştırmacıların bolluğuna bakılırsa, bu alanda da önceliği Batılı meslekdaşlarımıza kaptıracak gibiyiz.

Hilafetin saltanata dönüşmesinden sonra İslam tarihinde bir kopma yaşanmış mıdır? Osmanlı dönemi bu süreçte nasıl bir rol tutmaktadır?

Hilafetin Hz. Muaviye’den itibaren saltanata dönüşmesiyle İslam tarihinde bir kopmanın yaşandığı söylenemez. Zira başta Emevîler olmak üzere daha sonra kurulan İslam devletleri, İslam tarihinin birer parçasıdır. Aslında İslamiyet’in bir din olarak nazil olduğu düşünülürse, “İslam Devleti” kavramının bile tartışılabileceği söylenebilir. Bu husus ayrı bir tartışma konusu olabileceğinden burada üzerinde durmak istemiyorum.

Abbasî Devleti’nin Moğol saldırılarıyla inkırazından sonra İslam dünyasının hami-liğini Türkler üstlenmişlerse de, hilafet makamı sembolik olarak Abbasî hanedanının uhdesinde kalmıştır. Fakat artık devlet başkanı anlamına gelen halife kavramını büyük küçük hemen her hükümdar kullanmaya başlamıştır. 1517 yılında Memlük Sultanlığı’nın Osmanlı Devleti’ne ilhakından sonra hilafetin de Osmanlı padişahına geçtiği yaygın bir kanaattir. Halbuki daha I. Murad’dan itibaren Osmanlı padişahları halife olarak da nitelenmekteydi. Timur oğullarının da bu sıfatı kullandığı bilinmektedir. Ancak, İstanbul’un fethinden sonra sağlam temellere oturtulan Osmanlı Devleti’nin bir dünya devleti olması, İslam aleminin hamiliğini üstlenmesi ve bunu asırlarca başarıyla gerçekleştirmesi Osmanlı padişahlarının bu sıfatı hakettikleri kanaatini vermektedir. Fakat başta Yavuz Sultan Selim olmak üzere Osmanlı padişahlarının, halife sıfatından ziyade “Hâdimü’l-Haremeyn” ünvanını kullandıkları da bilinen bir gerçektir. Gerek resmî yazılarda gerekse veka-yinâme türü Osmanlı tarihlerinde genellikle İslam Devleti, İslam padişahı, İslam askerleri kavramlarının bulunması Devlet-i Aliyye’nin, İslam tarihinin gerçek bir devamı olduğu kanaatini kuvvetlendirmektedir.

XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlılar’ın, İran’da kurulan Safevî Devleti ile mücadelelerinin sebebini, bu devletin ehl-i sünnete aykırı prensipler üzerine kurulup Anadolu’da yaptığı Şiîlik propagandalarında ve buna bağlı olarak çıkan isyanlarda aramak lazımdır. Ve bundan böyle Osmanlılar bir misyonun, Sünnîliğin hamisi ve savunucusu olmuşlardır. Başta Mısır Memlük Sultanlığı olmak üzere, Kuzey Afrika’daki İslam devletlerinin zaptının ise, İspanya ve Portekiz gibi denizci devletlerin buraları, hatta Mekke ve Medine’yi tehdit etmeleri sonucu gerçekleştiği bilinmelidir. Bu icraatların fetih değil, İslam birliğine ilhak şeklinde değerlendirilmesi daha doğrudur. Hatta Sünnîliğin himaye ve savunma misyonunun da bu ilhaklarda rol oynadığını söylemek yanlış olmaz kanaatindeyim.

Osmanlı Devleti’nin tarihe karışmasından sonra İslam tarihinde bir kopmadan ziyade, dağılmanın yaşandığı söylenebilir. Günümüzde birçok İslam devleti veya daha doğru bir ifadeyle, halkının büyük çoğunluğu Müslüman olan Arap ve Türk devleti vardır. Bunlar son büyük dünya savaşları sonlarında ortaya çıkmış devletlerdir ve otuza yakını Osmanlı Devleti’nin yıkılmasından sonra Batılılar tarafından kurulmuştur. Dolayısıyla İslam dünyasının anlaşıp kaynaşmasına, birliğe ve dirliğe ihtiyacı vardır. Adeta bir fetret görünümü veren bu dağınıklığın giderilmesi, toprak birliğinden ziyade siyasî ve ekonomik birliğin sağlanması da galiba yine Türkler’e düşmektedir.

Hilafet, saltanat ve adalet bağlamında “Osmanlı Yönetim Biçimi” nasıl değerlendirilebilir? İslamî metinlerle ne derece örtüşmektedir? Şehzadelerin katli gibi bazı spesifik pratiklerin İslamî yaklaşımla izahı mümkün müdür?

Osmanlı yönetim biçimi, geleneksel İslâmi devletlerinden pek farklı değildir. Hatta birçok devlet kurumunun menşeinin Abbasiler’e kadar uzandığı söylenebilir. Fakat Osmanlılar’ın eski Arap, Türk ve Moğol devletlerinden aldıkları bu mües-seseleri kendi bünyelerine ve çağlarına başarıyla uydurarak çok iyi işlettiklerini de belirtmeliyiz. Bunun en büyük delili ise devletin ömrüdür. Batılı tarihçilerin çöküş yılları olarak gösterdikleri XVII. yüzyıl sonralarından sonra bu devlet 250 yıl kadar daha yaşamıştır. Bunu sağlayan etkenlerin başında şüphesiz kurumların sağlamlığı gelmektedir. Yukarıda belirttiğim gibi, Osmanlı hilafetini, Emeviler’den sonra ortaya çıkan anlayışın dışında düşünmemek, yani saltanata, devlet başkanlığına dönüşmüş bir hilafet olarak düşünmek gerekir.

Osmanlı öncesi devletlerin hilâfet ve saltanat anlayışı İslâmî metinlerle ne derece örtüşürse, Osmanlı Devleti’ninki de öyledir. Ancak arada ince bir nüans bulunduğunu da belirtmek gerekir. Batılı birçok müsteşrikin de kabulüyle Osmanlı Devleti cihad anlayışı üzerine kurulmuş bir gaza devletidir. Yani kuruluş amacı i’lâ-yı kelimetullah ile formüle edilebilir. Gerçekten ilk Osmanlı tarihlerinde bu anlayışı açıkça görmek mümkündür. Gerek Ahmedî’nin gerekse Aşıkpaşazâde’nin tarihleri adeta birer gaziler destanı görünümündedir. Allah adının yüceltilmesi amacına yönelik olarak kurulan Devlet-i Aliyye’nin teessüsünde o yılların manevî mimarlarının önemli rollerinin bulunduğu da tarihî bir gerçektir. Tevhid inancının teslis inancı karşısında savunuculuğunu üstlenen Osmanoğulları her fırsattan yararlanmışlar, bazan da bu uğurda büyük fedakarlıklar yapmışlardır.

Kardeş katli, evlat katli gibi hazin uygulamaların bu bakış açısıyla değerlendirilmesi gerekir. Daha kuruluş yıllarından itibaren hükümdarlığın intikali hususunda Orta Asya geleneği olan “ülüş” sisteminden ayrılmaya başlayan Osmanlılar bunun sonucunda acı olaylarla karşılaşmışlardır. I. Murad zamanında vassallık şeklinde başlayan uygulama Yıldırım zamanında fiilen toprak birliği kurma şekline dönüşmüştür. Fakat buna en büyük tepkiyi Orta Asya geleneğinin temsilcisi olarak ortaya çıkan Timur göstermiş ve Yıldırım’ın girişimleri başarısızlıkla sonuçlanmış, uzunca bir gecikme dönemi yaşanmıştır.

Kuruluş dönemindeki gelişmelerden örnek alan Fatih Sultan Mehmed ünlü kanunnâmesine nizâm-ı âlem için kardeş katli meselesini koyarak dirlik ve düzeni sağlamak istemiştir. Gerçekten sadece dahilde değil, o dönemler dünyasının istikrarı için bu acı uygulamaları yapan Osmanoğulları’nın uzunca bir süre başarılı oldukları söylenebilir. Ancak bu hazin olayları dönemin şartları içinde düşünmek ve ele almak gerekir. İslam’ın özünde bulunan cumhurî sistemden ayrılan Osmanlılar olmamıştır. Bunun kökenlerini Hulefâ-yı Râşidîn’den sonraki gelişmelere kadar götürmek gerekir. Yani Osmanlılar hanedan sisteminin mirasçısı olmuşlardır. Üstelik ülüş sistemini de terkederek İslâm’ın düşmanlarına karşı mücadele verebilmek için kardeş ve evlatlarını fedâ etmekten çekinmemişlerdir. Yani uygulanamayan adalet-i mahzâ yerine izafî adaleti uygulamışlardır. En azından olaylara tarih perspektifinden bakan biz tarihçiler böyle düşünmek ve olayları bu yaklaşımdan ele almak istiyoruz. Öldürme emrini verenin niyeti önemlidir. Nizâm-ı âlem için mi, şahsî emelleri için mi bu emri vermiştir? Önemli olan budur. Kanun koyucusunun şartı istikrar ve düzenin bozulmaması, halkın süregelen kardeş kavgalarından zarar görmemesidir. Bunu suistimal edip etmeme uygulayıcılara kalmıştır. Meselâ Yıldırım Bâyezid ve Yavuz Sultan Selim kardeşlerini “hurûc ale’s- sultan” yani devlete baş kaldırma faaliyetleri sonucu öldürtmüşlerdir. Kanunî Sultan Süleyman, oğlu Mustafa’yı yine aynı töhmetle katlettirmiştir. Devlete başkaldırmanın her devirde karşılığı ölüm olmuştur. Huzur ve istikrarın sağlanması için hanedan dışında verilen ölüm cezasının adı “siyâseten katl”dir ve bu uygulama genellikle veziriâzamlara yapılmıştır.

Hiç suçu olmayan çocuk yaştaki şehzadelerin katlini ise yine nizâm-ı âlem düşüncesi içinde değerlendirmek gerekir. O dönemde yaşayan bir şehzade devlet düzeni için potansiyel bir suçlu gibi idi. Fakat hiç isyan belirtisi göstermeyen birinin öldürülmesini İslam hukukuyla bağdaştırmanın imkanı yoktur. Belki örfî, hatta belki de her iki hukukun dışında ele alınabilecek bu uygulamanın sadece ülkenin istikrarı için yapılmış olduğunu ve çağının şartları içinde değerlendirilmesi gerektiğini söyleyebiliriz.

Osmanlı toplumsal, siyasal ve ekonomik hayatının bugünkü toplum yapısının oluşmasında katkısı ne olmuştur? Günümüzde görülen toplumsal değişimin temellerini hangi süreç içinde açıklayabiliriz?

Osmanlı toplumunu geleneksel İslam toplumu içinde değerlendirmek gerekir. IX ve X. yüzyıllarda kitleler halinde İslam’a giren Türkler, bu yeni dinin belirlediği kurallar içine, çoğu İslam’a ters olmayan eski adet ve geleneklerini de soktular. Dolayısıyla cihanşümul bir din olan İslamiyet Türkler arasında esasta aynı, fakat teferruatta biraz farklı bir yapıya sahip oldu. Son zamanların moda deyimiyle Türk Müslümanlığı ortaya çıktı. Fakat dediğim gibi, bu Müslümanlığın esasları İslam’ın özünden alınmıştır. Yeni dinin farklı kavimler arasında yayılabilmesi, mensup edinebilmesi için aslında teferruatta farkların bulunması kadar tabii bir şey olamaz. Ahmed Yesevî’ye has davetleri bu anlayışla izah etmek gerekir. Bu Türkmen dervişinin mensuplarının Anadolu’daki manevî fütühatlarını da aynı anlayışla değerlendirmelidir. Daha Osmanlılar’dan hatta Selçuklular’dan önce Küçük Asya’da faaliyet gösteren dervişler adeta yerli halk arasında estirdikleri tasavvuf cereyanıyla onları yeni idarecilerine hazırlamış gibidirler. Haçlı ve Moğol saldırılarından bıkan halk hoşgörü anlayışının temsilcisi olarak ortaya çıkan Türkleri yeni efendileri tanımakta gecikmemişlerdir. Bu durum Balkanlar için de geçerlidir. Çok kozmopolit, karmaşık bir yapıya sahip ve tarih boyunca sürekli karışıklıklara sahne olan Balkan halkları, hatta daha kuzeydeki halklar asırlarca Osmanlı’nın hoşgörü siyasetiyle huzur içinde yaşamışlardır. Anadolu sık sık kargaşaya sahne olurken Osmanlı Avrupası sükunet içinde kalmıştır. Bu huzur ortamı ancak XVIII ve XIX. yüzyıllarda Batılı devletlerin ve Rusya’nın devreye girmesiyle bozulacaktır.

Osmanlı toplum hayatından günümüze çok şey ulaşmıştır. Dolayısıyla bugünkü toplumu dünün toplumundan ayırmamaya özen göstermek lazımdır. Ancak Osmanlı toplumu XVIII, özellikle XIX. yüzyıldan itibaren hızlı bir değişim sürecine girmiş ve çok geçmeden bir kimlik bunalımı ortaya çıkmıştır. Lâle Devri’nde (1718-1730) Batı’ya aralanan kapı II. Mahmud döneminde iyice açılmıştır. Sadece idare alanında değil toplumsal alanda da bazı inkılaplar yapılmıştır. Sultan Abdülmecid’in 1839 Tanzimat ve 1856 Islahat fermanlarıyla, II. Mahmud’un başlattığı reformlar daha geniş ve etkili olarak; asıl önemlisi adeta Batılı büyük devletlerin denetiminde uygulanmaya devam etti. II.Abdülhamid’in uzun saltanat döneminde bile, özellikle eğitim alanında Batılılaşma gayretleri sürdürüldü. Geleneksel eğitim kurumları olan medreselerin yerini mektepler aldı. Devletin üst kademelerinde mektepliler görev aldılar. Bu arada gerek Avrupa’ya gönderilen gençler, gerekse Osmanlı ülkesindeki mekteplerde materyalist ve pozitivist akımlar başladı. Özellikle dinî inancın temel rükünlerini hedefleyen bu akımlara akılcı cevap verebilecek alimler pek yetişmedi. Osmanlı Devleti’nin yıkılmasından sonra kurulan yeni Türk Devleti’ni son Osmanlılar tesis etti. Yeni devletin toplum yapısını da son Osmanlı halkları oluşturdu. Eski din birliğiyle yüzyıllarca kardeşçe yaşayan, fakat son asırlarda dinin yerini alan ırka dayalı devlet kurma fikrine sapan çeşitli kimselerden oluşan karmaşık bir toplum ortaya çıktı. Dış güçler parmaklarını sokmasalar aynı kardeşliğin günümüzde de süreceğinde şüphe yoktu. Zira hakim millet olarak Türkler azınlık vatandaşlarına karşı hep hoşgörülü ve anlayışlı olmuşlardır. Osmanlı siyasal hayatının günümüz toplum yapısının oluşmasındaki katkısını da aynı şekilde izah edebiliriz. Klasik Osmanlı siyasetinin değişmeye başladığı son yüzyıldaki gelişmelerin bir uzantısı gibi düşünebiliriz.

Ekonomik hayatta ise büyük zihniyet değişiklikleri olmuştur. Başta geleneksel siftah anlayışının yerini daha çok kazanma ve ben merkezli bir anlayış almıştır. Lonca sisteminin yerini esnaf odaları, sanayi odaları almış; Batı kaynaklı reklam adeta ekonominin vazgeçilmez unsuru olmuştur. Bu bakımdan, günümüzde görülen toplumsal değişimin temelleri son asırlarda Osmanlı Devleti’nde yaşanan toplumsal, siyasal ve ekonomik değişikliklerde aranmalıdır.

Kuruluşundan cihan devleti oluşuna kadar geçen süreçte “gaza anlayışı”yla büyüyen Osmanlı Devleti’nin, Kanunî devriyle beraber dünyevîleşme sürecine girdiği ve gaza anlayışını geri plana itip siyaseti ön plana çıkardığı ve bununla da çöküşü getirdiği yönündeki yorumları nasıl karşılıyorsunuz?

Kuruluşundan yıkılışına kadar Osmanlı Devleti’nin gaza anlayışından ayrıldığını söylemek pek doğru değildir. Kanunî’den itibaren Osmanlı Devleti’nin dünyevîleşme sürecine girdiği, gaza anlayışından vazgeçtiği, bunun da çöküşü getirdiği fikri de yanlıştır. XVII. yüzyıl başlarından itibaren gaza anlayışında bir değişiklik olduğu doğrudur. Fakat bu, gazadan vazgeçme şeklinde değildir. Çeşitli sebepler yüzünden, siyasî tarihi bakımından Osmanlı Devleti’nin III. Murad döneminde (1574-1595) duraklamaya başladığı da bir gerçektir. Sokullu’nun 1579’da ölümü bu yeni dönemin başlangıcı kabul edilir. Bu da doğrudur. Zira, her ne kadar daha sonra doğuda ve batıda yeni fetihler ve zaferler kazanılmışsa da bunlar kalıcı olmamıştır. Sokullu’ya rağmen İran’a yapılan seferler sonunda Osmanlılar Hazar Denizi’ne ulaşmışlarsa da, bu başarılar kısa süreli olmuştur. Sokullu’nun tezi İran’ı ilhak değildi. Zira bu ülke alınsa bile halkının hangi statüye sokulacağı belli değildi. Ne zimmî, ne de ehl-i sünnet anlayışı içinde değerlendirilmesi zordu.

Esasen Osmanlılar Kanunî’den, hatta Yavuz’dan itibaren Sünnîliğin hamisi ve müdafii olma misyonunu üstlenmişlerdi. Buna yukarıda da değinmiştik. Yani artık sadece Batı’ya yönelik cihad ve gaza ile meşgul değildi Osmanlı. Kanunî at sırtında kâh Macaristan’a ve Avusturya sınırına, kâh Tebriz’e ve Bağdat’a gidiyordu. Bu da, o dönemin Amerikası durumunda olan Osmanlı’nın gücünü zayıflatıyordu. Kanunî’den sonra güçlü padişahların gelmemesi, hükümdarların ordularının başında seferlere çıkma geleneğinden ayrılması; başta orduda olmak üzere devletin hemen her kurumunda görülen bozukluklar yeni politikaların üretilmesinde etken rol oynamıştır. Fetihlerin yerini, mevcudu muhafaza anlayışı almıştır. Bunun ilk resmî belgesi de 1606 Zitvatorok Antlaşması’dır. XVII. yüzyıl ortalarında Köprülü ailesinin başlattığı toparlanma ve şahlanış, gereksiz 1683 Viyana kuşatmasıyla çabuk sona ermiş ve bu asrın sonlarında Osmanlı Devleti gerileme dönemine girmiştir. Büyük toprakların kaybedildiği bu dönemde bile Osmanoğulları’nın gaza anlayışından ayrıldıkları söylenemez. Lâle Devri’nden itibaren başlayan yenileşme çabaları çerçevesinde bazı Batılı reformcuların ve XVIII. Yüzyıl sonlarında ise Ahmed Resmî Efendi gibi bazı yerli aydınların geleneksel gaza anlayışından ayrılmak gerektiği yolundaki telkinleri, bu anlayışın hâlâ bulunduğunu göstermektedir. Ve maalesef bu anlayışla Rusya’ya savaş açan III. Mustafa daha büyük kayıplar vererek çekilmek zorunda kalmıştır. Çöküşün sebebini gaza anlayışında değil de, artık askersiz, ordusuz, yani hazırlıksız yapılan seferlerde ve alınan yenilgilerde aramak gerekir. Düşmanın silahı ile silahlanmadan ortaya çıkmanın bir maceradan öteye geçemeyeceği pek düşünülmedi. Bunun farkında olan Koca Ragıb Paşa uzunca bir süre devleti mace-raya sürüklenmekten alıkoyduysa da, ölümü ile herşey değişti. Aynı hatalara daha sonraki dönemlerde de dönüldü. Sadece II. Abdülhamid 33 sene gibi uzun bir süre mevcudu muhafaza edebildi. Bu arada çağdaşlaşma yolunda önemli atılımlar yaptı. Fakat onun tahttan indirilmesinden sonra devreye giren yeni politika, devleti hızla inkıraza götürdü ve İttihatçıların Dünya Savaşı’na girme macerası ile de Devlet-i Aliyye yıkıldı.

Gaza anlayışı Osmanlılar’da devletin sonuna kadar sürmüş, son padişahlar seferlere gitmeseler bile, alınan bazı askerî başarılarla gazi ünvanını almışlardır.

Sizce fetih ile istila arasındaki fark nedir, Osmanlıdaki büyümeyi bu çerçe-vede nasıl değerlendiriyorsunuz?

Fetih ile istila arasında, sıradan aç kalmakla oruca niyet ederek aç kalmak arasındaki fark kadar büyük fark vardır. Fetih açmaktır; ülke ve şehirlerin İslamiyet’e açılması, İslamî idare altına alınmasıdır. Fetih, gaza ve cihad anlayışının bir sonucudur. Kur´anî bir ifadedir. İnsanları tevhid inancına davetin ifadesidir. Ancak, İslam tarihi boyunca fetih sonrası hiç kimsenin zorla Müslüman yapılması da söz konusu olmamıştır. Zaten bu mümkün de değildir. Zira, zorla din değiştiren mümin değil, münafık olacaktır. Zaten İslam’da zimmet müessesesi vardır. Zimmîler İslam idaresi altında rahatça her türlü yaşantılarını sürdürebilen hür kimse-lerdir.

Türkler’in eski Kızıl Elma’sı daha sonra İ´lâ-yı Kelimetullah’a dönüşmüş ve bu uğurda Türkler, Avrupa ortalarına kadar gitmişlerdir. Bugün Arnavutluk, Yugoslavya ve Balkanlar’daki Müslümanlar, bu fetihler sonucunda kendiliğinden İslam’a girmişlerdir.

İstilâ ise kuvvet kullanarak bir yeri ele geçirme, yayılma demektir. Gaza ve cihad niyeti olmadan ülke ve şehirleri almaktır.

Osmanlı büyümesini istilâ ile izah etmek mümkün değildir. Zira hemen her sefer için “câhidü’l-küffâr ve’l-münâfıkîn” ayeti gerekçe gösterilmiştir. Kaldı ki, Osmanlılar durup dururken de mütecâviz duruma düşmemişlerdir. Seferlere ya bir yardım isteğini yerine getirme ya da savunma amacıyla çıkmışlardır. Batıya yapılan seferler sonucunda bir ülke veya şehir alındıysa fetihnâmelerle; sadece bir savaş kazanıldıysa da zafernâmelerle bu başarılar komşu ülkelere bildirilmiştir. Kütüpha-nelerimizde bu edebî türlerin pek çok örneği risâle ve eser bulunmaktadır.

Gayrı müslimlerden alınan yerler için fetih; Müslümanlar’ın yaşadığı Mısır, Suriye, Cezayir, Tunus, Trablusgarb gibi yerler için ise İslam birliğine ilhak tabirinin kullanılmasına özen gösterilmiştir. Doğrusu da böyle olmalıdır.

Gerilemenin bir nedeni olarak da mutlakiyetçilik ve aşırı gelenekçilik göste-rilebilir mi?

Mutlakıyet, kayıtsız şartsız bir hükümdarın idaresi altında bulunan hükümet şekli demektir. Osmanlılar’da, hatta o dönemlerin bütün dünya devletlerinde parlamenter sistemden söz edilmesi mümkün değilse de, günümüz bakanlar kuruluna benzeyen Divan-ı Humâyun’un varlığını biliyoruz. Bu kurum, XV. yüzyıl ortalarından XVII. yüzyıl ortalarına kadar Osmanlı Devleti’nin en yüksek ve yetkili karar organıdır. Kuruluş devrinde de Divan toplantıları yapılır ve bu toplantılara bizzat padişah başkanlık ederdi. Fatih Sultan Mehmed’den itibaren Divan-ı Humâyun toplantıları veziriazamın başkanlığında yapılmaya başlanmıştır. Osmanlı padişahı Divan-ı Humâyun’dan çıkan kararları onaylar, böylece bu kararlar kanun halini alır ve yürürlüğe girerdi. Yani Osmanlı padişahının devlet idaresinde keyfe ma yeşâ uygulaması yoktu. XVII. yüzyıl ortalarından itibaren devlet işleri, önce Paşakapısı sonra Bâbıâli adını alan müesseseye kaymıştır. Dolayısıyla Osmanlılar’da mutlakıyetçilikten sözedilmesi pek doğru değildir. Devlete ve saltanata yönelik fiillerin cezası ise her dönemde ölüm olmuştur ki, Osmanlı padişahları bunu siyaseten katl şeklinde uygulamışlardır. Bu uygulamalarda görülen usulsüzlüklerin sadece o uygulayıcıyı ilgilendireceği unutulmamalıdır. Bu bakımdan Osmanlı Devleti’nde pek bulunmayan mutlakıyetçiliğin, gerilemenin önemli sebebi olarak görülmesi doğru değildir. Kaldı ki, son asrın ortalarında başlayan meşrutiyetçilik çalışmaları ile de olumlu sonuç alınamamış, devlet hızla izmihlale gitmiştir. Gerilemede bence meşveret müessesesinin iyi işletilmemiş olmasının çok büyük rolünün olduğunu söylemek daha doğrudur.

Aşırı gelenekçiliğin ise gerileme ile fazla ilgili olduğunu sanmıyorum. Toplumu ayakta tutan örf ve adetlerdir. Gelenekler toplumun adeta anayasası durumundadır. Dolayısıyla geleneklerden kopmanın, toplumda kimlik bunalımına yolaçabileceği unutulmamalıdır. Fakat geleneklerle taassubu karıştırmamak lazımdır. Yenileşme-lere ayak uydurmada tutucu olmanın hiç bir anlamı yoktur. Osmanlı Devleti’ni idare edenler XVI. yüzyıl ortalarına kadar Batı’daki gelişmeleri, özellikle askerî, yani silah ve savaş teknolojisindeki gelişmeleri yakından izlemişlerdir. Bu alanda Frenk tabir ettikleri Batılılardan azamî ölçüde yararlanmışlardır. Bu asrın sonlarından itibaren kendi kabuklarına çekilmeleri devletin aleyhine olmuştur. Nitekim Kanunî’den itibaren, özellikle de XVII. yüzyılda yazılan bazı siyasetnâme türü eserlerde bu husus dile getirilmiştir. Yeniçerilerin yeni tarz askerî eğitimi kabul etmemelerini aşırı gelenekçilik şeklinde değil de, cehalet, tembellik ve taassup olarak değerlendirmek daha doğru olur kanaatindeyim. Bunu devletin öteki kurumları için de söyleyebiliriz. Tutuculuğun, gericiliğin sürekli yeniliği, bilimi ve araştırmayı emreden bir dine mâledilmesi ise insafsızlık olur inancındayım.

Yeniçeriler hakkında ileri sürülen yerginin, modern orduyu revaçlandırmak için resmî ideoloji tarafından kotarılan bir propaganda olduğu yönünde değerlendirme yapılabilir mi?

Yeniçeriler, kuruldukları I. Murad döneminden (1360-1389) itibaren II. Selim’in cülusuna (1566) kadar çok başarılı bir performans göstermiş merkez askerleridir. Bu dönem için aleyhlerinde fazla bir şey söylemek pek doğru değildir. II. Mehmed’in ilk hükümdarlığı zamanındaki (1444-1446) ilk isyanlarını, dönemin hükümetinin, daha doğru bir ifadeyle Veziriâzam Çandarlı Halil Paşa’nın tahrikiyle çıkardığı sanılan yeniçeriler, bundan böyle padişah hal´ ve cüluslarında etkili olmaya başlamışlar, başka bir ifadeyle siyasete bulaşmışlardır. İsyanın görünürdeki sebebi ise cülus veya sefer bahşişi olmuştur.

Kapıkulu, yani sarayın özel askerleri oldukları için sadece padişahla sefere giden yeniçeriler, II. Selim’in tahta çıkmasından itibaren 30 yıla yakın bir süre muattal kalmışlardır. Bu durumun onları askerlikten soğutmuş olabileceği de düşünülebilir.

XVII. yüzyıldan itibaren saltanatın intikali meselesinde yapılan değişiklik ile, aklî dengesi bozuk, yeteneksiz ve çocuk padişahlar dönemi başlamıştır. Bu durum saray kadınlarının ve saray ağaları ile yeniçeri ağalarının devlet işlerine karışmasına yolaçmıştır. Etkili kişiler genellikle yeniçerileri siyasî menfaatlerine alet etmişlerdir. Yeniçeriler de sefer ve savaştan, yani askerlikten çok hükümet işleriyle meşgul olmuşlar, bundan da en büyük zararı devlet görmüştür. Bu arada kanuna aykırı olarak Yeniçeri Ocağı’na yapılan alımlar sonucu, hem düzenleri bozulan, hem de sayıca çok artan yeniçeriler devlet hazinesine de yük olmuşlardır. XVII., XVIII. yüzyıllarda ve kaldırıldıkları tarih olan 1826’ya kadar askerlik dışında herşeyle meşgul olan yeniçerileri tamamen masum göstermenin imkanı yoktur.

II. Osman’ın başına gelenlerden sonra, şerlerinden korkulduğu için hiç kimse ilgalarına teşebbüs edememiş, sadece yeni askerî birlikler teşkili yoluna gidilmiştir. Ortadan kaldırılmaları yoluna gidilme-yişinin bir başka sebebi de, taşrada oluşan âyan ve derebeyi gibi mahallî güçlere karşı hanedanı koruyacak bir kuvvetin bulunmayışıdır. Halbuki savaş gücü kalmamış, askerlik dışında her işle meşgul, her türlü ahlaksızlığı yapan ve devlet hazinesine büyük yük olan yeniçerilerin ıslahı mümkün değildi. Ortadan kaldırılmaları gerekmekteydi ve II. Mahmud da bunu yaptı. Her ne kadar, kaldırıldıktan sonra aşırı kötülenmeleri, yeni kurulan orduyu revaçlandırmak için resmî ideoloji tarafından kotarıldığı söylenebilirse de, son 200 yılın yeniçerileri biraz da bunu haketmişti.

Yeniçeri Ocağı kaldırılmasaydı, çağdaş bazı yabancı gözlemciler tarafından gülünç birer taklit gibi değerlendirilen II. Mahmud dönemi reformları yapılamazdı. Halbuki ele çok iyi bir fırsat geçmişti. En büyük engel kalkmıştı. Ama maalesef Cevdet Paşa’nın dediği gibi, işin kolayına kaçıldı. Köklü yenilikler yerine, yüzeysel değişiklikler yapıldı. Binanın temeliyle değil de, dışıyla, süsüyle meşgul olundu. Kafanın içi yerine dışıyla uğraşıldı. Japonya’nın yaptığı gibi Batı’nın bilim ve teknolojisi alınamadı; sûrî yanına özenildi ve daha sonraki dönemlerde bu taklitçilik bütün hızıyla devam etti. II. Abdülhamid zamanında ilkokuldan üniversiteye pek çok okul açıldıysa da, her türlü yeniliğin eğitimden geçtiği çok geç farkedildi. Bununla birlikte başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere, bu okullarda yetişen gençler Meşrutiyet’in ve Cumhuriyet Türkiyesi’nin kurucuları oldular.

Osmanlı Devleti için teokratik ya da laik vasfı kullanılabilir mi?

Teokasi, din devleti yönetimi, daha açık bir ifadeyle Allah adına papazlar idaresi demektir. İslamiyet’te ruhban sınıfı olmadığına göre Osmanlı Devleti için teokratik vasfı kullanılamaz. Hatta XIX. yüzyılda geçilen kabine sistemine kadar din bürokrasisinin başı olan şeyhülislâm Divân-ı Hümâyun üyesi bile değildir. Yavuz Sultan Selim’in dönemin şeyhülislâmı Zenbilli Ali Efendi’yi bu konuda uyarması ilginçtir. Fakat, şer´î meselelerin çözümü için Divân-ı Humâyun’da Rumeli ve Anadolu kazaskerleri bulunurdu.

Osmanlı Devleti için laik de denilemez. Bilindiği gibi laik, ruhban sınıfından olmayan demektir. İslam’da bu sınıf olmadığından Osmanlı Devleti’ne laik vasfı da verilemez. Bu devletin kamusal alanda örfî; ferdî ve medenî alanda ise şer´î hukuku uygulayan İslamî bir yapıya sahip olduğu söylenebilir. Zaten yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, Osmanlı belgelerinde ve kroniklerinde bu devlet için en çok İslam Devleti kavramı kullanılması da bu tezimizi güçlendirmektedir. Üç kıtaya yayılan çok geniş topraklar üzerinde yaşayan çeşitli ırk ve dinlerden insanları yüzyıllarca idare etmenin sırrı da bundadır. Osmanlı idarecileri fethedilen bir şehir veya ülke halkını, İslam’ın temel prensiplerine ters düşmemesi şartıyla yine eski kanunlarıyla yönetmişlerdir. Zira taşra idaresine müdahale çoğu zaman iç huzursuzluklara, mahallî ayaklanmalara sebep olmuştur. Macaris-tan’da yaşayan insanları Bağdat’ta yürürlükte olan yasalarla yönetmenin anlamı da yoktur.

Ö(lürsem)S(ebebi)S(ensin)

Kristallnacht

Sanmam Kurt Adam Angolosakson Rüyasi
Gidin Sorun Belki De Kendisi Akinci Dölü
TÜRK Oglu Türktür

Yσкє∂!¢!

yeniçerilerin sadece bu amaç üzerine kaldırlmadıgı da gerçektir.çünkü epey bi zararlarıda olmuşuıtr...
konu yu biraz daha araştırmam lazım

Ö(lürsem)S(ebebi)S(ensin)

Kristallnacht

Sanmam Kurt Adam Angolosakson Rüyasi
Gidin Sorun Belki De Kendisi Akinci Dölü
TÜRK Oglu Türktür

makmak

nurcular bitti hoca efendi cemaati bitti şimdi de sıra sofilerdemi konuyu açan arkadaş bu işler kopyala yapıştırla olmuyor....

Yσкє∂!¢!

ekmek parası ne yapsınlar
kazacak yer kalmıyor tek tek tarikatlarla gidicez Rufai, Kadir-i,Bedevi,Şazeli,Mevlevi...
daha karalayacak hedef çok sen rahat ol sadece seyret sonra yorum yap terbiyesiz ol yada cahil ol yada farklı şeyler hal hareket bundan ibaret...

Ö(lürsem)S(ebebi)S(ensin)

Kristallnacht

Sanmam Kurt Adam Angolosakson Rüyasi
Gidin Sorun Belki De Kendisi Akinci Dölü
TÜRK Oglu Türktür

hazardmt

yaw kardeşim(!) kardeş kardeş oturuyoruz kardeş kavgasına müsaade yok...

Gıskın

arkadaslar yazılar cok uzun...
insanın okuyası bile gelmio...
yazının uzunlugunu görünce gözüm korktu

YaGMuR_CiNi

hak veriyorum sana ..
Huzur pinari uyelerinden mesela açiklamalar bekliyorum , aydinlatsinlar guzel bilgileriyle diye ama takip ediyorum kopyala yapistirdan baska birsey yapmiyorlar - buyuk bir bolumu -
keske bu noktaya dikkat etseler ((:

.

Herkes
aynı şeyi düşünüyorsa,
hiç kimse
fazla birşey düşünmüyor
demektir

Yσкє∂!¢!

Alıntı:

YaGMuR_CiNi´isimli üyeden Alıntı hak veriyorum sana .. Huzur pinari uyelerinden mesela açiklamalar bekliyorum , aydinlatsinlar guzel bilgileriyle diye ama takip ediyorum kopyala yapistirdan baska birsey yapmiyorlar - buyuk bir bolumu - keske bu noktaya dikkat etseler ((:

haklısınız ama yazdıklarına karşı o olması gerekiyor ben heryerinş okudum valla biras özet çıkarayım sizler için o zaman...

Ö(lürsem)S(ebebi)S(ensin)

Kristallnacht

Sanmam Kurt Adam Angolosakson Rüyasi
Gidin Sorun Belki De Kendisi Akinci Dölü
TÜRK Oglu Türktür